Tentoonstelling in het Amsterdams Historisch Museum van 21 oktober 2005 tot en met 19 februari 2006


Suiker?
Suiker? Ja graag. Suiker in de koffie, in de thee. Suiker in snoep en gebak. In ieder huishouden in Nederland is suiker te vinden. Dat was vroeger anders. Het Amsterdams Historisch Museum toont de boeiende geschiedenis van suiker in Amsterdam en daarbuiten; een geschiedenis van het nieuwe luxe-product suiker dat in 17de eeuw furore maakte in Nederland. Vanaf het vroegste begin waren Amsterdammers betrokken bij de teelt van suikerriet en de productie van suiker, eerst in Brazilië, later in Suriname. Tientallen kleine suikerraffinaderijen leverden werk op tot in de haven en scheepsbouw aan toe. Suikerbieten, geteeld in Nederland, verdrongen halverwege de 19de eeuw rietsuiker als grondstof. Consumenten genoten en genieten van suiker in thee en koffie, of verwerkt in lekkernijen van de banketbakker.

Een nieuw product 1600 - 1800
Er was een tijd dat Amsterdam het zonder suiker moest stellen. Eind 16e eeuw deed rietsuiker zijn intrede in Amsterdam. Het nieuwe luxe-product maakte snel furore. De tentoonstelling Suiker neemt de bezoeker mee naar het Amsterdam van 1620. In de stad stonden vele suikerraffinaderijen en suikerbakkerijen. Suiker werd geproduceerd in een karakteristieke kegelvorm. Dat is nog steeds aan enkele gevelstenen in Amsterdam te zien. De bezoeker wordt vervolgens geleid naar de plekken waar de ruwe rietsuiker vandaan kwam: eerst Brazilië, later Suriname. Divers beeldmateriaal toont engenho’s, kleine suikerfabrieken, in Brazilië. In het onderdeel over ‘Suriname’ wordt aandacht besteed aan slavernij. In Amsterdam genoot men van de exclusieve zoetwaren. Serviesgoed en zilverwerk destijds gemaakt om suiker te presenteren prijkt in de vitrines. Op een prachtig gedekte tafel pronkt een tafelstuk met figuren van goden en godinnen die diverse deugden verbeelden. Het stuk is gemaakt van dragant, suiker verstevigd met gom. Het is nagemaakt naar een voorbeeld uit 1757 ter gelegenheid van het het gouden huwelijksfeest van het burgemeestersechtpaar Hooft-Hinloopen.


Interieur van suikerfabriek De Granaatappel in Amsterdam,
ca. 1840
Hendrik Jacobus Scholten
Collectie Amsterdams Historisch Museum, SA 31798

Biet- en rietsuiker
In de tijd van Napoleon werd alle aanvoer vanuit de koloniën onmogelijk. De aanvoer van rietsuiker stokte en men zocht naar een vervanger. Uit Duitsland kwam de techniek om suiker uit bietwortels te produceren. Rond 1850 was die techniek zo ver dat de productie van suiker in Nederland een weergaloos succes werd. De droogmaling van de Haarlemmermeer maakte bietenteelt op grote schaal nabij Amsterdam mogelijk. In Halfweg verrees een nieuwe suikerfabriek, een praktische lokatie zo dicht bij het suikerbiet-areaal. Interieuren van suikerfabrieken worden getoond zoals die van suikerfabriek ´de Granaatappel´. Problemen waren er ook. Dat illustreert het schilderij van P.van Elven met daarop de brand van de suikerfabriek Het Paardehoofd van I.H. Rupe & Zoon. In een nagebouwde etalage kan likkebaardend gekeken worden naar wat er in de 19e eeuw aan lekkernijen te krijgen was. Gezeten in de schoolbanken met de schoolplaten met ‘Indië’ aan de wand is een film te bekijken over de Javaanse suikerrietproductie. Want hoewel Amsterdam vrijwel geen rietsuiker meer importeerde, bleef het nauw betrokken bij de productie van suiker in Java en Suriname. Werkspoor vervaardigde complete machineparken ten behoeve van de suikerfabrieken in de koloniën. De enorme winsten, het ‘Indische geld’, kwamen in Nederland terecht en zorgden voor een ‘Tweede Gouden Eeuw’. De afschaffing van de slavernij in 1863 had grote gevolgen voor de plantages in de West. De voormalige slaven moesten nog tien jaar op plantages werken. Zogeheten ‘contract-koelies’ uit Brits-Indië, China en Java werden tewerkgesteld in de nieuwe suikerfabriek in Mariënburg, niet ver van Paramaribo.

Suiker in heden en de toekomst
Tegen het einde van tentoonstelling komt de bezoeker weer in het heden. In een schap uit een supermarkt wordt een veelheid aan producten getoond waarvan suiker een belangrijk onderdeel is. Dat daar snoep bij zit is logisch, dat daar bijvoorbeeld ook een blik erwten bij staat zal voor velen een verrassing zijn. Suiker heeft altijd veel opgeleverd voor verzamelaars. Aan de albums met exemplaren van lang geleden kunnen verzamelaars van suikerzakjes hun hart ophalen. Ook zijn er allerlei oude verpakkingen van suiker en andere zoetwaren zoals stroop. De CSM en de Suikerunie, de laatste Nederlandse suikerindustrieën, zijn vanzelfsprekend betrokken bij de ontwikkeling rond de afschaffing van de subsidiëring van Europese bietsuiker. Suiker is ook prominent aanwezig in de campagnes van Novib over de oneerlijke concurrentie van producenten van agrarische producten. De discussies over dit onderwerp zijn bijna wekelijks in de actualiteit te volgen.

Waar en wanneer?
Amsterdams Historisch Museum, Kalverstraat 92, Nieuwezijds Voorburgwal 357, Amsterdam
Maandag t/m vrijdag: van 10.00 tot 17.00 uur
Zaterdag en zondag: van 11.00 uur tot 17.00 uur.
Verdere informatie: www.ahm.nl